Sądowy system kontroli technik operacyjnych stosowanych przez służby specjalne w świetle prawa niektórych państw obcych.

Sądowy system kontroli technik operacyjnych stosowanych przez służby specjalne w świetle prawa niektórych państw obcych.

Obowiązujące obecnie ustawodawstwo w państwach, których systemy prawne są tu przybliżone (Francja, Niemcy i Wielka Brytania) zostało ukształtowane pod wpływem wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Dlatego przepisy obowiązujące w tych państwach w momencie wyrokowania Trybunału, przepisy najczęściej niezgodne z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz orzecznictwem Trybunału, należy porównywać z nowelizacjami ustaw powstałymi w wyniku przegrania tych procesów. Dodatkowo przedstawione zostało prawo węgierskie, ze względu na bliskość historyczną oraz pokazanie wpływu na węgierską ustawę zarówno orzeczeń Trybunału w Strasburgu jak i wzorowania się na prawie niemieckim.

Francja
1. We Francji, po przegraniu jednego dnia dwóch procesów w Srasburgu w podobnych sprawach o domniemane stosowanie przez służby policyjne nielegalnego podsłuchu (Huvig oraz Kruslin) Rząd przedłożył projekt ustawy, która Zgromadzenie Narodowe uchwaliło 10 lipca 1991 r. jako ustawę Nr 91-646 o tajemnicy komunikowania się w systemie telekomunikacji. Art. S tej ustawy potwierdza ochronę tajemnicy komunikowania się.

2. W Rozdziale I ustawa dotyczy kontroli korespondencji zarządzanej przez sędziego śledczego w ramach wszczęto postępowania karnego. Ten rozdział stanowi jednocześnie nowele do Księgi I Kpk. Czytamy tam, że tylko w przypadku zbrodni i występków zagrożonych karą co najmniej 2 lat pozbawienia wolności sędzia śledczy „może, jeżeli potrzeby dowodowe tego wymagają, zarządzić przechowywanie, rejestrowanie oraz transkrypcję korespondencji przekazywanej środkami telekomunikacji”. Ta czynność operacyjna jest pod pełną kontrolą sędziego śledczego lub nadzorowanej przez niego policji sądowej. Zarządzenie sędzia wydaje na piśmie i nie podlega ono zaskarżeniu (art. 2.100). W zarządzeniu określa się numer telefonu, który będzie podsłuchiwany, zarzucane przestępstwo będące przedmiotem postępowania oraz czas trwania tej operacji. Ten czas nie może być dłuższy niż 4 miesiące (art. 100-1 oraz 100-2). Zabezpieczeniem się przed nadużyciami prawa jest w myśl tej ustawy transkrypcja każdej zarejestrowanej rozmowy. Taśma i transkrypcja muszą być szczególnie chronione. Po sprawdzeniu transkrypcji przez sędziego lub upoważnionego funkcjonariusza policji sądowej zachowuje się transkrypcję, a taśma ulega zniszczeniu (art. 100-5 i 100-6).

3. Podsłuchu rozmów telefonicznych nie można zarządzać wobec adwokatów (zarówno rozmów prywatnych jak i zawodowych), chyba że po poinformowaniu prezesa Naczelnej Rady Adwokackiej (art. 100-7).

4. W rozdziale II ustawy z 1991 r. znajdujemy przepisy regulujące przechwytywanie komunikowania się ze względu na ochronę bezpieczeństwa narodowego. Art. 3 ustawy stanowi, że „w wyjątkowych wypadkach” komunikowanie się może podlegać kontroli „w celu uzyskania informacji ważnej dla bezpieczeństwa narodowego, ochrony istotnych dla potencjału Francji informacji naukowych lub gospodarczych lub zapobieżenia terroryzmowi, zorganizowanej przestępczości albo utworzeniu i istnieniu prywatnej milicji i grup zbrojnych”.

5. W takiej sytuacji ministrowie Obrony Narodowej, Spraw Wewnętrznych lub Ceł mogą przedstawić premierowi pisemny i uzasadniony wniosek. Decyzję podejmuje premier lub jego jeden lub dwóch wyznaczonych asystentów. Decyzja wydawana jest na piśmie i musi zawierać uzasadnienie (art. 4).

6. Ustawa nakłada szereg dodatkowych ograniczeń na premiera.

7. Po pierwsze premier musi określić „roczną maksymalną kwotę podsłuchów i rozdzielić ją wśród ministrów” (art. 5). Upoważnienie do podsłuchu komunikowania się nie może przekraczać czterech miesięcy (art. 6). Transkrypcji podlegają tylko te fragmenty przechwyconych informacji, które zawierają dane istotne dla bezpieczeństwa narodowego określone w art. 3 (art. 7). Oryginalne taśmy podlegają zniszczeniu w ciągu sześciu dni od ich zapisu (art. 9). Ponadto transkrypcje nagrań ” muszą być zniszczone, gdy nie są dłużej niezbędne” (art. 12).

8. Ustawa z 1991 r. powołała Komisję Kontroli Podsłuchów (art. 13). Komisja ma podobne uprawnienia do powołanego w Niemczech przeszło 20 lat wcześniej tzw. Komitetu G-10 (zob. informacja o Niemczech). Komisja jest niezależnym organem administracyjnym. Jej przewodniczący powoływany jest przez Prezydenta z listy osób przedstawionych przez Prezesa Sądu Najwyższego. Jeden wiceprzewodniczący Komisji powoływany jest przez Marszałka Zgromadzenia Narodowego a drugi przez Marszałka Senatu. Członkiem Komisji nie może być członek Rządu.

9. Zgodnie z art. 14 ustawy, przewodniczący Komisji powiadamiany jest przez premiera w ciągu 48 godzin o każdym jego zezwoleniu na kontrolę komunikowania się. Jeżeli przewodniczący Komisji uważa, że motywy tej decyzji są niejasne, zwohxje posiedzenie Komisji, która podejmuje decyzję w sprawie legalności zarządzenia premiera. Jeżeli Komisja uznaje decyzję premiera za nielegalną, może zalecić przerwanie podsłuchu.
10. Komisja może w każdym czasie – z własnej inicjatywy lub na prośbę osoby zainteresowanej – uznać stosowanie podsłuchu za sprzeczne z ustawą. Komisja informuje wówczas o tym prokuratora (art. 17).

11. Raz do roku Komisja publikuje sprawozdanie przedkładane premierowi.

Niemcy
1. Po II Wojnie Światowej kontrolę korespondencji, poczty i telekomunikacji sprawowały w Niemczech mocarstwa okupacyjne. Co się tyczy RFN, ani wejście w życie w dniu 24 maja 1949 r. Ustawy Zasadniczej (dalej: Konstytucja), ani powołanie do życia tego państwa w dniu 20 września 1949 r. nie zmieniło tego stanu rzeczy. Kontrola ta nie zakończyła się nawet z chwilą ustania władzy okupacyjnej w 1955 r. Przepis art. 5 ust. 2 Konwencji o stosunkach pomiędzy trzema Mocarstwami (Francja, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania) a Republiką Federalną, z poprawkami wprowadzonymi przez Protokół paryski z 23 X 1954 r. stanowił, że Trzy Mocarstwa utrzymują tymczasowo „prawa … dotychczas przez nie posiadane lub sprawowane w odniesieniu do bezpieczeństwa sił zbrojnych stacjonujących w Republice Federalnej”. Zgodnie z tym samym przepisem prawa te ustaną, z „chwilą gdy właściwe organy niemieckie uzyskają podobny zakres władzy w ramach ustawodawstwa niemieckiego, w tym zdolność radzenia sobie z poważnymi zaburzeniami bezpieczeństwa i porządku publicznego, co upoważni je do skutecznej ochrony bezpieczeństwa tych sił”.

2. Rząd RFN pragnął zastąpić ustawodawstwem krajowym prawa wykonywane przez Trzy Mocarstwa oraz ustanowić ustawowe granice kontroli wolności chronionej w art. 10 Konstytucji, to jest gwarancji nienaruszalności tajemnicy korespondencji, poczty i telekomunikacji z wyjątkiem ograniczeń, które mogły być orzeczone na podstawie ustawy (Gesetz) i których zastosowanie podlegało – co najistotniejsze – kontroli sędziego. To ostatnie ograniczenie było, zdaniem rządu, nieodpowiednie dla potrzeby skutecznej ochrony porządku Konstytucyjnego państwa.

3. Dnia 13 czerwca 1967 r. Rząd RFN przedłożył dwa projekty ustaw, jako część ustawodawstwa specjalnego. Pierwszy projekt zmierzał głównie do zmiany treści art. 10 § 2 Konstytucji, drugi, opierając się o tak zmienioną Konstytucję, określał granice prawa do tajemnicy korespondencji, poczty i telekomunikacji.
4. Dnia 27 maja 1968 r. Trzy Mocarstwa oświadczyły, że obydwa projekty ustaw są zgodne z treścią art. S ust. 2 wspomnianej Konwencji. Uznały one, że „prawa dotychczas posiadane lub sprawowane przez Trzy Mocarstwa i które były tymczasowo przedłużone stosownie do tego przepisu, ustaną z chwilą przyjęcia obu tych ustaw”.

5. Dnia 24 czerwca 1968 r. izby ustawodawcze RFN zmieniły treść art. 10 § 2 Konstytucji. Nowy tekst przepisu brzmi następująco:
„Tajemnica korespondencji jak również tajemnica poczty i telekomunikacji są nienaruszalne. Ograniczenia mogą być zarządzone wyłącznie na podstawie ustawy, jeżeli ograniczenie służy ochronie wolnościowego, demokratycznego ustroju albo ochronie egzystencji lub zabezpieczeniu związku lub jakiegoś kraju, to ustawa może postanowić, że ograniczenie to nie będzie podane do wiadomości zainteresowanemu i że w miejsce drogi sądowej wstąpi kontrola przez organy i organy pomocnicze powołane przez przedstawicielstwo narodu”.

6. Dnia 13 sierpnia 1968 r. uchwalona została Ustawa o ograniczeniach tajemnicy korespondencji, poczty i telekomunikacji (dalej: Ustawa; w Niemczech znana jako G-10). Ustawa ograniczyła tajemnicę korespondencji, poczty i telekomunikacji (stosownie do upoważnienia przepisu art. 10 Konstytucji), określając przypadki, w jakich ograniczenia mogą być nałożone oraz procedurę.

7. Art. 1 § 1 ust. 1 Ustawy – wciąż obowiązującej – upoważnia władze, w celu „ochrony porządku konstytucyjnego Związku (Federacji) i jego landów oraz sił zbrojnych jednego z trzech państw sprzymierzonych stacjonujących na terytorium Republiki lub landu Berlina przed bliskim zagrożeniem”, do otwierania i kontrolowania komunikacji korzystającej z ochrony tajemnicy korespondencji, poczty i telekomunikacji, czytania telegramów, podsłuchiwania i nagrywania rozmów telefonicznych w określonych przypadkach, m.in. gdy uzna się za konieczne dla ochrony demokratycznego porządku konstytucyjnego, suwerenności lub bezpieczeństwa Federacji lub landu. Ustęp 2 tego przepisu przewiduje, że ograniczenia te mogą być nałożone, jeżeli „istnieje uzasadnione podejrzenie, że dana osoba … planuje popełnić, popełnia lub popełniła” określone przestępstwo przewidziane w Kodeksie karnym, takie jak zdrada, zagrażające pokojowi wewnętrznemu lub zewnętrznemu, bezpieczeństwu Państwa lub demokratycznemu porządkowi konstytucyjnemu oraz bezpieczeństwu sił zbrojnych państw sprzymierzonych”.

8. Przepis art. 1 § 2 ust. 1 dopuszcza ustanowienie kontroli korespondencji jedynie gdy stwierdzenie faktów innym sposobem nie daje nadziei powodzenia lub byłoby istotnie trudniejsze.

9. Przepis ten dopuszcza stosownie podsłuchu w razie prowadzenia postępowania w sprawach o przestępstwa:
1) zbrodnie przeciwko pokojowi lub zdrady,
2) zbrodnie zagrażające demokratycznemu państwu prawnemu,
3) zbrodnie zagrażające bezpieczeństwu narodowemu,
4) zbrodnie przeciwko obronie narodowej,
5) zbrodnie przeciwko bezpieczeństwu wojsk sojuszniczych,
6) zbrodnie określone w Kodeksie karnym jako morderstwo, zabójstwo, ludobójstwo, porwanie, podpalenie, zamach bombowy w środkach komunikacji, otrucie,
7) zbrodnie określone w ustawie o cudzoziemcach (założenie tajnej organizacji albo działalność grupy złożonej głównie z cudzoziemców która, gdy prowadzona jawnie, zostałaby zakazana).

10. Z kolei przepis art. 1 § 2 ust. 2 przewiduje, że: „Może ono (zarządzenie) być skierowane jedynie przeciwko podejrzanemu lub takim innym osobom, które mogą, na podstawie określonych dowodów, otrzymywać lub przekazywać informacje przeznaczone dla podejrzanego lub pochodzące od niego bądź których telefon może być przez niego wykorzystywany”.
11. Kolejny przepis tej Ustawy (art. 1 § 4 ust. 1) przewiduje, że zarządzenie może być wydane tylko na pisemny i uzasadniony wniosek. Autorami wniosku mogą być (art. 1 § 5 ust. 3 Ustawy) kierownicy lub zastępcy niektórych taksatywnie wymienionych urzędów centralnych i krajowych: Urzędu Ochrony Konstytucji (Bundesamt fur Verfassungsschutz), krajowych urzędów ochrony konstytucji landów (Verfassungsschutzbehrden der Lander), Urzędu Bezpieczeństwa Bundeswehry (Amt fur Sucherbeit der Bundeswehry oraz Federalnej Służby Bezpieczeństwa (Bundesnachrichtendienst). Zgodę wydaje kompetentna najwyższa władza landu albo upoważniony przez kanclerza minister federalny. Upoważnienie to przyznane zostało ministrom spraw wewnętrznych oraz obrony.

12. Zarządzenie o niejawnej kontroli wydaje się na czas określony, nie dłuższy niż 3 miesiące, z możliwością przedłużenia tego terminu na ponowny wniosek (art. 1 § 5 ust. 3) a ich stosowanie musi być natychmiast przerwane z chwilą ustania powodów ich zarządzenia lub gdy nie są już dłużej konieczne (art. 1 § 7 ust. 2).

13. Kluczowe dla niniejszej ekspertyzy są następujące przepisy Ustawy:
Art. 1 § 5 ust. 5 stanowiący, że „osoba, której dotyczy zarządzenie nie będzie informowana o podjętych środkach” oraz art. 1 § 9, w którym czytamy:
„(1) Minister federalny, stosownie do art. 1 § 5 ust. 1, będąc odpowiedzialny za wydanie zarządzenia o nałożeniu środków ograniczających (tajemnice korespondencji), przedkłada, nie rzadziej niż raz na 6 miesięcy, sprawozdanie o stosowaniu tej Ustawy powołanej przez Bundestag Komisji złożonej z pięciu posłów różnych klubów, w tym opozycyjnych.
(2) Właściwy minister federalny przedkłada Komitetowi comiesięczne sprawozdanie o zarządzonych przez niego środkach ograniczających. Komitet decyduje, z urzędu lub po otrzymaniu skargi zainteresowanej osoby, o dopuszczalności oraz o konieczności zastosowania tych środków. Kiedykolwiek Komitet uzna, że środki te były niedopuszczalne lub niekonieczne, odpowiedni minister federalny zarządzi bezzwłoczne przerwanie ich stosowania.
(3) Komitet składa się z przewodniczącego, który ma kwalifikacje odpowiednie do objęcia urzędu sędziego oraz dwóch członków. Członkowie Komitetu wykonują swoje obowiązki niezawiśle i nie podlegają żadnym instrukcjom. Powołuje ich, po konsultacji z rządem Federalnym, Komisja Budestagu, o której mowa w pkt 1″.

14. Komisja Budestagu zatwierdziła regulamin Komitetu. Projekt regulaminu był konsultowany z Rządem.

15. Informacje i dokumenty zebrane w trakcie stosowania środka zarządzonego w myśl tej Ustawy nie mogą być użyte do innych celów a dokumenty mają być zniszczone bezzwłocznie po tym, jak nie są już konieczne dla osiągnięcia zakładanego celu (art. 1 § 7 ust. 3 i 4).

16. Stosownie do art. 1 § 9 ust. 5 Ustawy osobie zainteresowanej „nie przysługuje skarga do sądu na zarządzenie i sposób stosowania środków ograniczających (tajemnicę korespondencji)”.

17. Uzasadniając przepis o utrzymaniu w tajemnicy faktu zarządzenia kontroli korespondencji, poczty i komunikacji niektórych osób, Rząd niemiecki podnosił potrzebę skuteczności działania, następująco argumentując: „… dlatego powiadomienie takiej osoby nie wchodzi w grę. …. Projekt ustawy przewidywał początkowo zarządzanie stosowania takich środków przez sędziego. Rząd Federalny proponując zmienić odpowiedni przepis Konstytucji, wniósł też poprawkę do projektu ustawy jako część pakietu ustawodawstwa specjalnego, głównie dlatego że władza wykonawcza, będąc odpowiedzialna przed Bundestagiem, powinna samodzielnie podejmować takie decyzje, a to celem przestrzegania jasnego rozdziału władz. Projekt w obecnej wersji oddaje władzę podejmowania takiej decyzji ministrowi federalnemu lub najwyższej władzy danego landu. I dlatego osoba zainteresowana … jest pozbawiona żądania badania przez sąd stosowania środków ograniczających; z drugiej strony konstytucyjna zasada państwa prawnego wymaga istnienia niezależnej od władzy wykonawczej kontroli ograniczania przez nią praw obywateli, dlatego właśnie obecna wersja projektu ustawy … przewiduje regularne przedstawianie sprawozdań Komisji Bundestagu oraz nadzór nad stosowaniem środków ograniczających przez Komitet Kontrolny powoływany przez tę Komisję”.

18. Rząd przyznawał jednocześnie, że nie satysfakcjonujące danej osoby odwołanie się do Komitetu daje jej możliwość złożenia skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał może odmówić rozpatrzenia skargi jako nieuzasadnionej ale może także poprosić Rząd o przedstawienie danych lub dokumentów mających znaczenie dla danej sprawy. Władze mają obowiązek odpowiedzieć na taką prośbę, nawet gdy żądana wiadomość stanowi tajemnicę. Do decyzji Trybunału pozostaje zatem, czy taka wiadomość lub dokument może być użyty w sprawie; może on głosami dwóch trzecich orzec, że byłoby to niezgodne z bezpieczeństwem Państwa i oddalić skargę na takiej podstawie (art. 26 § 1 Ustawy o Trybunale Konstytucyjnym). Przedstawiciel Rządu dodał w czasie debaty parlamentarnej, że taki środek może być stosowany bardzo rzadko.

19. W czasie debaty parlamentarnej przedstawiciel Rządu przyznawał także, że osoba zainteresowana może być poinformowana przez odpowiedniego ministra o stosowaniu wobec niej środków ograniczających tajemnicę korespondencji po ustaniu stosowania tych ograniczeń. Wówczas przysługuje jej szereg środków prawnych przeciwko zastosowanej ingerencji w jej wolności. Może ona zwrócić się do sądu administracyjnego w celu zbadania legalności zastosowania środka w świetle przepisów Ustawy, wnieść powództwo o naprawienie szkody, wnieść powództwo o zniszczenie lub o wydanie jej dokumentów, w końcu, jeżeli jej żądania nie zostaną zaspokojone w ten sposób, może wnieść skargę konstytucyjną na naruszenie jej wolności konstytucyjnych.

20. Odpowiednie przepisy, stosownie do art. 1 § 9 ust. 4. Ustawy przejęły również landtagi. Powołały one też odpowiednie do federalnych organy wykonawcze.

21. Art. 2 ustawy zawierał przepisy nowelizujące art. 102a i b niemieckiego K.p.k (StPO), regulujące dopuszczalność podsłuchiwania i nagrywania rozmów telefonicznych w trakcie postępowania karnego. Po zmianach w StPO, czynności takie mogą być zarządzone w pilnych przypadkach przez sędziego lub prokuratora, jeżeli zebrane dowody uzasadniają podejrzenie, że dana osoba, sama lub w związku z innymi, popełniła – a gdy karane jest także usiłowanie – usiłuje popełnić lub, w drodze karalnego czynu, poczyniła przygotowania do popełnienia określonych przestępstw politycznych lub niektórych innych groźnych przestępstw (np. morderstwa) a byłoby niemożliwym lub zasadniczo trudniejszym ustalenie w inny sposób czynów lub osób o nie podejrzanych. Środki te mogą być orzeczone na okres do 3 miesięcy, z możliwością przedłużenia tego terminu. W przypadku nie cierpiącym zwłoki postanowienie o zastosowaniu środków ograniczających wydaje prokurator, ale podlega ono zatwierdzeniu przez sąd w ciągu następnych trzech dni. Osobę, (wg. art. 101 § 1. 5tP0) której to dotyczy, informuje się bezzwłocznie z chwilą, gdy nie rodzi to zagrożenia dla interesów śledztwa.
22. Na tle tych przepisów cieszący się prestiżem czterej prawnicy niemieccy (sędzia sądu apelacyjnego, prokurator i dwóch adwokatów) wniosło skargę najpierw do Federalnego Trybunału Konstytucyjnego a następnie do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (sprawa Klass i inni).

23. W skardze konstytucyjnej do Federalnego Sądu Konstytucyjnego wnioskodawcy podnieśli zarzuty przeciwko niektórym z przepisów naruszających prawo do tajemnicy korespondencji i telekomunikacji. Powoływali się przy tym na przepis art. 10 Konstytucji, który w swej pierwotnej treści gwarantował nienaruszalność tajemnicy korespondencji, poczty i telekomunikacji z wyjątkiem ograniczeń, które mogły być orzeczone na podstawie ustawy.

24. W skardze konstytucyjnej p. Klass i inni podnieśli naruszenie treści podstawowych zasad Konstytucji przez znowelizowany art. 10 § 2 Konstytucji oraz przez przepisy art. 1 § 5 ust. 5 i art. 1 § 9 ust. 5 cytowanej Ustawy.
25. Dnia 15 grudnia 1970 r. Federalny Trybunał Konstytucyjny (BVG) orzekł’, że przepis art. 1 § 5 ust. 5 przedmiotowej Ustawy jest sprzeczny z art. 10 § 2 Konstytucji ponieważ zakazuje on powiadamiania osoby zainteresowanej o podjętych przeciwko niej środkach, nawet gdyby nie naruszało to interesów śledztwa. Pozostałe części skargi wnioskodawców zostały oddalone. BVG przyjął, że pozostałe postanowienia Ustawy były usprawiedliwione ochroną Republiki Federalnej i jej niepodległości, demokratycznego porządku konstytucyjnego oraz że nie naruszają one podstawowych zasad konstytucyjnych.

26. BVG (Pierwszy Senat Trybunału) odwołał się w swoim orzeczeniu do koncepcji „wojującej demokracji”. Trybunał uznał, że: „Przepisy konstytucyjne nie powinny być interpretowane w izolacji, ale raczej w sposób zgodny z zasadami podstawowymi Konstytucji i jej systemem wartości. … W kontekście tej sprawy szczególnie istotne jest to, że Konstytucja … sprzyja ochronie koncepcji „wojującej demokracji”, a zatem nie chroni ataków na prawa podstawowe lub liberalny porządek Państwa. Wrogom Konstytucji nie należy zezwalać na stwarzanie zagrożenia, osłabianie lub zniszczenie Państwa – wówczas gdy powołują się na prawa chronione przez Konstytucje (zob. art. 9 § 2, art. 18 oraz 21). Dla ochrony porządku konstytucyjnego Konstytucja powołuje bezpośrednio instytucję BND (art. 7 pkt 10 oraz art. 87 § 1). Wówczas gdy Konstytucja wymaga od najwyższych organów Państwa wykonania określonych zadań i powołania określonej instytucji do wypełnienia takich zadań, nie można jednocześnie zabraniać tej instytucji stosowania środków koniecznych do wypełnienia przypisanej jej funkcji.

27. Trzech sędziów BVG zgłosiło votum separatum, uznając kwestionowane przepisy za niekonstytucyjne.

28. Zasadnicze znaczenie prawne w tej sprawie miało pytanie czy wnioskodawcy byli uprawnieni, jako ofiary naruszenia ich praw konstytucyjnych, do złożenia skargi do BVG. W tej materii Trybunał ten orzekł jak następuje: „Aby wnioskodawca miał prawo do złożenia skargi konstytucyjnej przeciwko ustawie, musi wykazać, że dana ustawa nie sama przez się, a dopiero po zastosowaniu jej w praktyce stwarza bezpośrednie i bezzwłoczne pogwałcenie jednego z jego praw konstytucyjnych. … Ten warunek nie został tu spełniony ponieważ, stosownie do stanowiska zaprezentowanego przez samych wnioskodawców, ich prawa podstawowe byłyby pogwałcone tylko poprzez działanie organu władzy wykonawczej. W przedmiotowej sprawie, ponieważ wnioskodawcy nie wiedzieli czy dokonano ingerencji w ich prawa, nie są zatem uprawnieni do kwestionowania jakiegokolwiek postanowienia władz wykonawczych. Aby złożyć skargę konstytucyjna, osoby te muszą mieć tytuł do jej przedłożenia przeciwko ustawie jako takiej, tak jak w sprawach, w których skarga ta przeciwko decyzji władz wykonawczych jest niemożliwa z innych przyczyn”.

29. Chociaż, z ostrożności procesowej, wnioskodawcy twierdzili zarówno przed BVG jak i przed Komisją Europejską, że byli oni poddani działaniu środków kontroli przewidzianych w Ustawie, nie wiedzieli czy środki takie rzeczywiście przeciwko nim użyto.

30. Wyrok BVG zobowiązał władze wykonawcze do stosowania przepisów Ustawy w formie i w sposób zgodny z jego treścią. Rząd został zobowiązany również do wniesienia poprawek do Ustawy G – 10, tak aby treść uchylonego przepisu stała się zgodna z Konstytucją.

31. Po znowelizowaniu treści art. 1 § 5 ust. 5, właściwy organ musi informować osobę, której kontrola dotyczy, bezzwłocznie po ustaniu okoliczności zagrażających celowi wydanego zarządzenia.

32. Pod koniec terminu, na jaki zarządzono kontrolę właściwy minister rozważa ex officio czy należy przerwać stosowanie środka, a gdy zdecyduje o jego przedłużeniu, także o tym czy dana osoba ma być informowana o tym w regularnych odstępach czasu. Minister przedkłada decyzję o przedłużeniu stosowania środka do zatwierdzenia powołanemu przez Komisje ds. Służb Specjalnych Komitet. Komitet może polecić ministrowi powiadomienie osoby zainteresowanej o wydaniu wobec niej zarządzenia o kontroli.

33. Dnia 6 marca 1998 r. uchwalono ostatecznie wzbudzającą wiele kontrowersji ustawę nowelizującą ponownie art. 13 Konstytucji oraz ustawę nr 10. Pod wpływem partii opozycyjnych do mających przewagę w Bundesracie, do uchwalonego pierwotnie przez Bundestag aktu wprowadzono obostrzenia wobec możliwości stosowania podsłuchu telefonicznego w nowych sytuacjach.

34. W przepisie art. 13 Konstytucji chroniącym nienaruszalność mieszkania wprowadzono nowy ust. 3, w którym czytamy: „Ingerencja i ograniczenie (nienaruszalności mieszkania) dopuszczalne jest jedynie dla odwrócenia niebezpieczeństwa dla społeczeństwa lub dla życia jednostki albo, na podstawie ustawy, szczególnego zagrożenia dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego, zapobieżenia epidemii lub zagrożeniu osób małoletnich”.

Wielka Brytania
1. Ustawą z 1985 r. o podsłuchu telefonicznym (Dalej: Ustawa z 1985 r.), która weszła w życie w dniu 10 kwietnia 1986 r. po orzeczeniu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Malone przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, wyznaczone zostały jasne ramy prawne określające dopuszczalność kontroli komunikowania się prowadzonej w sieci telekomunikacji publicznej oraz regulacja kontroli prowadzenia takiego podsłuchu w sposób zgodny z wymogami zaufania społecznego.

2. „Publiczny” system telekomunikacji definiowany jest jako system telekomunikacji działający na podstawie licencji wydanej zgodnie z Ustawą o telekomunikacji (Telecommunications Act) z 1984 r. (Dalej: ustawa z 1984 r.) i uznany za taki przez Sekretarza Stanu MSW (art. 10 (1) ustawy z 1985 r. z odniesieniem do art. 4 (1) ustawy z 1984 r.).

3. Zgodnie z art. 1 (1) ustawy z 1985 r., ktokolwiek umyślnie podsłuchuje rozmowę telefoniczną prowadzoną w ramach publicznego systemu telekomunikacji, popełnia przestępstwo.

4. Przepis art. 9 ustawy z 1985 r. wprowadza immunitet dla funkcjonariuszy służb policyjnych stosujących kontrolę komunikowania się i przewiduje, iż w żadnym postępowaniu przed sądem lub trybunałem żadna ze stron nie może przedstawić dowodów sugerujących popełnienie przestępstwa z art. 1 ustawy z 1985 r. przez funkcjonariusza publicznego lub też wydanie takiej osobie nakazu uczynienia tego zgodnie z art. 2 ustawy z 1985 r.

5. Przepisy art. 2 – 6 ustawy z 1985 r. zawierają szczegółowe zasady wydawania przez Sekretarza Stanu MSW nakazów prowadzenia podsłuchu telefonicznego oraz ujawniania zebranych w ten sposób informacji. I tak art. 2 (2) ustawy z 1985 r. przewiduje: „Sekretarz Stanu MSW wydaje nakaz … tylko wówczas, gdy uzna go za konieczny:
a) w interesie bezpieczeństwa narodowego;
b) w celu zapobieżenia bądź wykrycia sprawcy poważnego przestępstwa; c) w celu ochrony interesu gospodarczego Zjednoczonego Królestwa”.
Rozważając konieczność wydania nakazu, Sekretarz Stanu musi brać pod uwagę możliwość zdobycia innymi drogami informacji uznanej za niezbędną (art. 2 (2) ustawy z 1985 r.).

6. W nakazie należy podać dane osoby upoważnionej do prowadzenia podsłuchu oraz szczegóły dotyczące podsłuchiwanych rozmów, jak np.: dane miejsca, z którego prowadzone będą te rozmowy oraz nazwiska osób podsłuchiwanych (art. 2 (1) oraz 3 ustawy z 1985 r.).
7. Nakaz musi być podpisany przez Sekretarza Stanu lub też, w sprawach nie cierpiących zwłoki, starszego stopniem funkcjonariusza publicznego wyraźnie upoważnionego przez Sekretarza Stanu do podpisania nakazu. Nakaz podpisany przez Sekretarza Stanu pozostaje w mocy przez dwa miesiące, natomiast podpisany przez upoważnionego funkcjonariusza – przed dwa dni robocze. W określonych okolicznościach nakaz można zmodyfikować lub ponowić (art. 4 i 5 ustawy z 1985 r.).

8. Art. 6 ustawy przewiduje między innymi ograniczenie zakresu, w jakim dopuszczalne jest ujawnianie, kopiowanie lub wstrzymywanie informacji uzyskanych na podstawie nakazu.
9. Ustawa z 1985r. powołała też Sąd do Spraw Kontroli Komunikowania się (Dalej: Sąd). Sąd składa się z pięciu sędziów, prawników z co najmniej dziesięcioletnim stażem; pełnią oni swe obowiązki przez pięć lat i mogą zostać powołani na to stanowisko ponownie (art. 7 i załącznik 1 ustawy z 1985 r.).

10. Ktokolwiek uważa, iż – między innymi – jego rozmowy wychodzące lub przychodzące w ramach publicznego systemu telekomunikacji mogły być podsłuchiwane, może zwrócić się do Sądu o przeprowadzenie dochodzenia. O ile Sąd nie uzna skargi za niepoważną lub pieniacza, zobowiązany jest ustalić, czy w sprawie wydano nakaz, a jeśli tak – czy nastąpiło to zgodnie z ustawą z 1985 r. Czyniąc te ustalenia Sąd stosuje „zasady właściwe dla sądu rozpatrującego skargę na naruszenie prawa” (judicial review) (art. 7 (2) ustawy z 1985 r.).

11. Stwierdziwszy, że w sprawie nie nastąpiło naruszenie ustawy z 1985 r., Sąd informuje o tym skarżącego nie podając jednakże, czy brak naruszenia polegał na braku podsłuchu, czy też na prowadzeniu podsłuchu uzasadnionego zgodnie z ustawą z 1985 r. Dopatrzywszy się naruszenia, Sąd zobowiązany jest sporządzić sprawozdanie ze swych ustaleń dla premiera oraz uprawniony do powiadomienia skarżącego. Sąd ma też między innymi prawo zarządzić uchylenie nakazu oraz wypłatę odszkodowania skarżącemu. Sąd nie podaje uzasadnienia swych postanowień; od jego decyzji nie przysługuje odwołanie (art. 7 (7)-(8) ustawy z 1985 r.).

12. Ustawa z 1985 r. tworzy także urząd Komisarza (Commissioner) powoływanego przez premiera. Obowiązki Komisarza obejmują kontrolę wykonywania przez Sekretarz Stanu funkcji przydzielonych mu w przepisach art. 2 do 5 Ustawy z 1985 r., informowanie premiera o naruszeniach o tych przepisów, o których nie informował w swoich sprawozdaniach Sąd oraz przedstawianie premierowi rocznego sprawozdania z wykonania zadań. Sprawozdanie to musi zostać przedłożone Parlamentowi, chociaż premier może wykluczyć zeń wszelkie kwestie, których upublicznienie mogłoby zaszkodzić bezpieczeństwu narodowemu, zapobieganiu lub wykryciu poważnych przestępstw, bądź też dobru Zjednoczonego Królestwa. W sprawozdaniu należy podać, czy jakiekolwiek kwestie zostały zeń wykluczone (art. 8 ustawy z 1985 r.).

13. Ogólnie rzecz biorąc sprawozdania przedstawiane premierowi przez Komisarza wskazują na wzrost liczby wydawanych nakazów kontroli komunikowania się. Komisarz jest jednak przekonany, że we wszystkich przypadkach nowe nakazy są uzasadnione z mocy art. 2 Ustawy z 1985 r.

14. Ustawa z 1985 r. nie stosuje się do systemów telekomunikacji niezależnych od sieci publicznej, jak np. system wewnętrzny działający w Policji, służbach specjalnych, wojsku; nie istnieją żadne inne przepisy, które regulowałyby przechwytywanie rozmów prowadzonych w takich systemach.

15. Angielskie common law nie przewiduje środków prawnych przeciwko przechwytywaniu przez władze rozmów telefonicznych, nie nakłada bowiem „żadnych ogólnych ograniczeń na naruszenia prywatności jako takiego”. Ten brak środków prawnych przeciwko takim naruszeniom spowodował, że Wielka Brytania przegrała w 1997 r. w Strasburgu proces w sprawie Halford. Sprawa to o tyle interesująca, że skargę wniosła kobieta, oficer policji, która popadła w konflikt z przełożonymi na tle domniemanej dyskryminacji jej jako kobiety w dostępie do wyższych stanowisk w Policji. W rezultacie jej rozmowy telefoniczne były przechwytywane przez Wydział Wewnętrzny Policji.

Węgry
1. Kwestię kontroli komunikowania się prowadzonej przez służby specjalne reguluje na Węgrzech ustawa z grudnia 1995 r. (ustawa Nr CXXV o Krajowych Służbach Bezpieczeństwa). przez ten ostatni termin ustawa rozumie Urząd Informacji (wywiad cywilny) oraz Krajowe Biuro Bezpieczeństwa (kontrwywiad cywilny).

2. Ustawa wymaga, aby organ służb uzyskał „zgodę organu niezależnego … na przechwytywanie komunikowania się poprzez rozmowę telefoniczną lub podobnymi środkami przesyłania wiadomości”.

3. Organ w sprawie tyczącej zagrożenia bezpieczeństwa narodowego, dyrektor generalny danej służby, może przedstawić wniosek o wyrażenie zgody na kontrolę komunikowania się. Zagrożenie dla „bezpieczeństwa narodowego” określone jest m.in. jako wrogie zagrożenie dla niepodległości lub integralności terytorialnej państwa, niejawne próby zmiany lub narażenia na niebezpieczeństwo politycznych, gospodarczych lub obronnych interesów państwa, zdrada ojczyzny, terroryzm, nielegalny handel bronią lub narkotykami oraz rozpowszechnianie określonych produktów lub technologii.

4. Wniosek musi zawierać:
1) określenie rodzaju i sposobu użycia środka operacyjnego,
2) nazwisko osoby poddanej kontroli,
3) uzasadnienie konieczności zastosowania danego środka operacyjnego
4) data rozpoczęcia i zakończenia stosowania środka
5) uzasadnienie udziału w danej sprawie organu służb specjalnych.

5. Jeżeli przechwytywanie korespondencji prowadzi się dla celów kontrwywiadowczych, zgodę wydaje wyłącznie Minister Sprawiedliwości. We wszystkich innych sprawach zgodę wydaje wyznaczony specjalnie do tych czynności sędzia. Oznacza to, że gdy służby specjalne prowadzą sprawę o np. nielegalny handel narkotykami, zgodę na podsłuch wydaje sędzia, gdy zaś podsłuchują jakąś placówkę dyplomatyczną – zgodę wydaje minister.

6. Ustawa określa maksymalny okres przechwytywania komunikowania się na 90 dni. Po przekroczeniu tego terminu dyrektor generalny danej służby ma obowiązek ubiegać się ponownie o zgodę. W razie nagłej potrzeby dyrektor generalny danej służby może wyrazić zgodę na stosowanie podsłuchu „na okres 72 godzin lub do czasu wydania decyzji przez sędziego albo Ministra Sprawiedliwości”. Oznacza to, że w takim nagłym przypadku, po przedstawieniu wniosku o zgodę sędziemu lub ministrowi, podsłuch może być kontynuowany do czasu podjęcia decyzji o wyrażeniu lub nie wyrażeniu zgody.

7. Ustawa wprowadza nadto niezależny nadzór nad całym procesem przechwytywania komunikowania się osób. Ustawa powołała parlamentarną Komisję ds. Służb Specjalnych. przewodniczącym Komisji może być tylko poseł partii opozycyjnej. Minister odpowiedzialny za służby specjalne, którym nie może być szef MON, MSW, MS (w praktyce jest nim minister bez teki), przedstawia Komisji ogólne sprawozdanie co sześć miesięcy o „działaniach krajowych służb specjalnych”. Ustawa zezwala członkom Komisji zadawać pytania ministrowi lub dyrektorowi generalnym służb o praktyce uzyskiwania zgody na stosowanie tajnych metod zbierania informacji. Komisja ma też prawo badać skargi na sprzeczne z prawem działania służb specjalnych oraz ma dostęp do wewnętrznych sprawozdań informacyjnych przygotowanych przez służby dla Rządu.

8. W ustawie brak jest przepisu tyczącego sposobu i długości przechowywania zebranych w sposób tajnych informacji w sprawach, w których nie skierowano aktu oskarżenia do sądu.
http://www.msw.gov.pl/

Tags , , , ,

Related posts

Top